Pokazywanie postów oznaczonych etykietą biologia. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą biologia. Pokaż wszystkie posty

wtorek, 25 lipca 2023

"Genetyka" — wysoki próg wejścia

Tytuł:           Genetyka                                      
Tytuł oryginału: Instant Notes in Genetics                     
Autor:           P.C. Winter, H.I. Hickey, H.L. Fletcher       
Tłumacz:         przekład zbiorowy pod red. W. Prus-Głowackiego
Wydawnictwo:     PWN                                           
Rok 1. wydania:  1998                                          

Książka z serii "Krótkie wykłady". Czyli tematy z danej dziedziny podzielone na kilkustronicowe fragmenty. Na początku strona, maksymalnie trzy podstawowych pojęć i ich krótkich definicji. Potem dokładniejsze rozwinięcie wraz z rysunkami.

Książka została podzielona na siedem sekcji: "Genetyka molekularna", "Genomy", "Mechanizmy dziedziczenia", "Genetyka populacji i ewolucja", "Technologia rekombinacji DNA", "Genetyka człowieka" oraz "Genetyka i społeczeństwo". Każda z nich składa się z kilku(nastu) krótkich wykładów.

Praca napisana w ciężkim stylu, przesyconym żargonem, sztywnym od sformułowań branżowych. Autorzy stawiają czytelnikowi dość wysokie wymagania. Mam wrażenie, że została przeznaczona nie dla amatorów, tylko dla co najmniej studentów. I to raczej nie pierwszego roku. Jakoś tak się składa, że w dziedzinie biologii trudno o dobrego popularyzatora. "Infekcja fagowa przebiega zgodnie ze szlakiem litycznym lub lizogenicznym" i twórcom wydaje się, że wszystko wyjaśnili... A rysunki niewiele pomagają.

Czytałam drugie wydanie (w Polsce z 2004) i nawet ja potrafię rozpoznać, że trochę się zestarzało. Na przykład Human Genom Project zdążył się skończyć. Może to i dobrze, że postęp dokonuje się tak szybko.

Książka zawiera wiele rysunków, ale nie zostały one na tyle szczegółowo opisane, aby pomóc w zrozumieniu tematu. Na końcu zamieszczono lektury uzupełniające (osiem stron) oraz indeks.

Trafiają się literówki, lecz nie ma ich dużo.

czwartek, 19 stycznia 2023

"Zachowuj się" — przyczyny

Tytuł:           Zachowuj się   
Tytuł oryginału: Behave         
Autor:           Robert Sapolsky
Tłumacz:         Piotr Szymczak 
Wydawnictwo:     Media Rodzina  
Rok 1. wydania:  2021           

Autor próbuje odpowiedzieć na pytanie, jakie są przyczyny naszego zachowania. Zachowania ujętego dość abstrakcyjnie — agresywnego czy pełnego empatii, ryzykanckiego czy ostrożnego... Na tak postawione pytanie można udzielić mnóstwa prawdziwych odpowiedzi; bo taką decyzję podjął mózg i takie polecenia posłał do mięśni, bo na taki koktajl hormonalny trafiło, bo tak nas matka wychowała...

I Sapolsky właśnie te przyczyny analizuje. Poczynając od tych najbardziej aktualnych; zdarzeń rozgrywających się sekundę przed podjętym działaniem, aż do genów kształtowanych przez millenia. Plus jeszcze garść pozaczasowych czynników: hierarchia, moralność, wojna itp.

Takie podejście do tematyki narzuca nietypowy układ przynajmniej pierwszej połowie książki, w której patrzymy na zagadnienie z coraz szerszej perspektywy.

Styl przypadł mi do gustu — jest zrozumiały, chociaż Autor wcale nie unika trudnych terminów. Widać, że zna temat i naprawdę potrafi wyjaśnić, co ma na myśli. Trochę czuć, że to amerykańska książka — przykłady, odwołania popkulturowe itp. wskazują na pojęcia zrozumiałe dla obywateli USA, raczej obce dla mnie. Na przykład, nie mogę sobie przypomnieć, czym wsławiła się Sarah Palin.

Z rzadka tekst urozmaicają czarno-białe ilustracje — fotografie lub rysunki (słabo opisane, moim zdaniem, niekiedy w ogóle bez opisu). Na końcu książki zamieszczono trzy dodatki, przypisy, słowniczek skrótów oraz indeks. Przydałaby się jakaś bibliografia bardziej systematyczna niż ta porozrzucana po przypisach.

Pod względem językowym mogło być lepiej. Na literówki  w tak grubej książce mogłabym przymknąć oko, ale pomylenie kąta z kontem to już przesada.

poniedziałek, 28 listopada 2022

"U źródła naszych myśli" — o neurobiologii

Tytuł:           U źródła naszych myśli
Tytuł oryginału: The Root of Thought   
Autor:           Andrew Koob           
Tłumacz:         Marek Fabin           
Wydawnictwo:     Sonia Draga           
Rok 1. wydania:  2009                  

Książka właściwie kręci się wokół jednej tezy: komórki glejowe, ze szczególnym uwzględnieniem astrocytów, są bardzo ważne, może nawet ważniejsze od neuronów. No, ale kiedyś starło się na ten temat dwóch naukowców i wygrał silniejszy, choć niekonieczne ten, który miał rację. 

Od tego czasu bada się głównie neurony, trudno uzyskać granty na inne komórki mózgowe. Publikuje się artykuły o neuronach, wyjaśnia się, co tylko można, działalnością neuronów. Nawet naukę zajmującą się układem nerwowym nazwano neurobiologią. A tymczasem...

Świat jest bardziej skomplikowany niż nam się to kiedyś wydawało, a komórki glejowe to nie tylko styropianowy wypełniacz czaszki. Autor co i rusz wykazuje, że odgrywają ogromną rolę w myśleniu. W zdrowiu i w chorobie.

Tematyka ciekawa, wierzę, że Koob ma rację, a jednak książka jakoś mnie nie przekonała, ciężko się ją czytało. Nawet nie mogę powiedzieć, że styl jest suchy, bo Autor urozmaica wywód nawiązaniami do popkultury. Na przykład porównanie czegoś tam do gremlinów w jeziorze Hurom potrafi pobudzić wyobraźnię. A nie zażarło.

Pracę ilustrują czarno-białe fotografie. Na końcu prawie każdego z piętnastu rozdziałów zamieszczono bibliografię, a na końcu książki — indeks. Przydałby się jeszcze słowniczek terminów.

Pod względem językowym całkiem przyzwoicie, chociaż zauważyłam brzydkie powtórzenie.

wtorek, 1 listopada 2022

"Nie jesteś sam w domu" — o bakteriach

Tytuł:           Nie jesteś sam w domu
Tytuł oryginału: Never Home Alone     
Autor:           Rob Dunn             
Tłumacz:         Krzysztof Skonieczny 
Wydawnictwo:     Copernicus Center    
Rok 1. wydania:  2018                 

Jak łatwo się domyślić po tytule, książka opowiada o rozmaitych stworzonkach żyjących w naszych domach. Teoretycznie o wszystkich, na które na ogół nie zwraca się uwagi (do tego stopnia, że nawet przebadane jeszcze porządnie nie zostały), ale ze szczególnym uwzględnieniem niewidocznych — bakterii, włącznie z tymi żyjącymi wewnątrz stawonogów czy chociażby psów i kotów.

Informacje podano w przystępny i przyjemny w odbiorze sposób. Co i rusz człowiek napotyka na jakąś ciekawostkę. Na przykład, że powierzchnia domów i mieszkań na Manhattanie kilkakrotnie przekracza powierzchnię samej wyspy. Niby logiczne, jeśli się nad tym zastanowić, a jakoś nigdy wcześniej nie przyszło mi do głowy, że, budując sobie schronienia, stworzyliśmy gigantyczne i różnorodne nisze dla wszędobylskiego życia.

Praca zawiera elementy autobiograficzne, ale jak na coś, co wyszło spod pióra naukowca z USA, nie ma ich wiele i nie przesłaniają głównego wykładu. Ot, te badania prowadziliśmy wspólnie z taką osobą, tamte z inną, te w Danii, inne w Stanach, a tym tematem zainteresowałem się w następujących okolicznościach...

Głównym przesłaniem książki wydaje mi się wysławianie bioróżnorodności. Zdrowo jest mieć w domu cały zestaw bakterii, owadów i pająków. Autor przekonuje, że w ogromnej większości są one nieszkodliwe dla człowieka, a przeszkadzają w rozwoju tych szkodliwych o wiele skuteczniej niż chemia. Jestem skłonna w to uwierzyć.

Książka zawiera czarno-białe ilustracje — garść rysunków i nieco więcej fotografii. Ech, uważam, że zwierzęta o wiele lepiej widać na kolorowych (jak wyglądają śpieszki, musiałam sobie wyguglać). A rysunki mogłyby być lepiej opisane; z jednego wynika, niektóre choroby przechodziłam kilka razy — na osi podobno są procenty i wartości na wykresie dochodzą do 400. 

Na końcu zamieszczono kilkustronicowy indeks. Przydałaby się bibliografia — niby coś tam jest, ale trzeba te pozycje wydłubywać z przypisów końcowych.

Ogólnie czyta się bardzo przyjemnie, acz niekoniecznie przy jedzeniu.

Językowo jest nieźle, ale mogło być lepiej — trafiają się literówki, gdzieś tam w zdaniu brakowało słowa...

sobota, 3 września 2022

"Zbrodnie robali" — jak w tytule

Tytuł:           Zbrodnie robali   
Tytuł oryginału: Wicked Bugs       
Tłumacz          Dariusz Wójtowicz 
Autor:           Amy Stewart       
Wydawnictwo:     Wydawnictwo W.A.B.
Rok 1. wydania:  2011              

Książka opowiada o stawonogach, których człowiek nie lubi, z różnych powodów. Przeważnie to owady, rzadziej pajęczaki, garstka innych stworzeń. Niektóre ludzi gryzą, inne są jadowite, jeszcze inne niszczą uprawy lub zarażają paskudnymi chorobami... Zbrodnie to może zbyt wielkie słowo, każde żyjątko robi to, do czego przygotowała je ewolucja. Autorka poszła za ciosem, bo wcześniej napisała identycznie zaprojektowaną (i podobnie wydaną) pracę o roślinach.

Książka podzielona na kilkadziesiąt krótkich, kilkustronicowych rozdziałów. Oczywiście każdy poświęcony innemu gatunkowi. Rozdziały uporządkowano alfabetycznie, od afrykańskiej pluskwy nietoperzowej do żarlinka. Typowy rozdział zaczyna się jakąś historyjką dotyczącą odkrycia lub innego ważnego wydarzenia w życiu gatunku. Potem następuje opis szkodliwego działania, a na końcu — krótka notka przedstawiająca krewniaków. Do tego dostajemy łacińską nazwę i charakterystykę w pigułce (rozmiar, rodzina, siedlisko i występowanie) oraz najciekawsze zdanie zacytowane w ramce.

Styl lekki, raczej przystępny. Książkę czyta się szybko (w znacznej mierze to kwestia wielu stron pustych lub zawierających wyłącznie rysunek czy cytat). Widać pewien skręt w stronę amerykańską w doborze gatunków i opowiastek.

Bardzo dużo ilustracji (do każdego rozdziału co najmniej jedna), ale to bardziej wizje artystyczne niż naukowe szkice. Chętnie obejrzałabym na przykład aparaty gębowe w dużym powiększeniu, a tu tylko same osobniki (na ogół na całą, zbliżoną do kwadratowej, stronę).

Na końcu zamieszczono notkę o Autorce (zwanej Artystką), źródła (linki do różnych stron) i pięć stron bibliografii.

Pod względem językowym przyzwoicie, tylko nie wiem, jak mam interpretować "zdolność [chrząszcza kanoniera] do obracania tylnej części ciała o dwieście siedemdziesiąt stopni". Na logikę — wychodzi trzy czwarte pełnego obrotu w każdą stronę, czyli więcej niż całe kółko (po co to komu?). Zapewne chodziło o 270 w sumie, czyli możliwość wykręcenia o sto trzydzieści pięć stopni ze stanu wyprostowanego.

sobota, 23 lipca 2022

"Życie na naszej planecie" — ekologicznie

Tytuł:           Życie na naszej planecie
Tytuł oryginału: A Life on Our Planet    
Autor:           David Attenborough      
Wydawnictwo:     Wydawnictwo Poznańskie  
Rok 1. wydania:  2020                    

Spodziewałam się książki o roślinach i zwierzętach, dostałam książkę o wpływie człowieka na przyrodę, coś w rodzaju manifestu ekologicznego. Też dobrze, ale tytuł słabo oddaje treść. Praca została podzielona na trzy części. Pierwsza to w pewnym stopniu autobiografia — pokazuje kamienie milowe w długim życiu Autora. Za motto przy każdym "kamieniu" służy zbiór podstawowych informacji; liczba ludności na Ziemi, stężenie CO2 i zasięg dzikich obszarów. Cholera, te wartości bardzo się zmieniają. W ciągu ludzkiego życia.

Druga, najkrótsza, część przedstawia scenariusz zniszczeń w ciągu następnych mniej więcej stu lat. Trzecia podpowiada, co należy zrobić, żeby im zapobiec. Wydaje mi się przesadnie optymistyczna i idylliczna. Gdyby jednak chociaż połowę z tego udało się zrealizować... Na końcu następują krótkie wnioski.

Dość dużo elementów autobiograficznych ze szczególnym uwzględnieniem BBC. Poniekąd to zrozumiałe, ale... nie jestem aż tak zainteresowana życiem Attenborougha. Wolałabym wieloryby, albo goryle, albo rafę koralową... Czyta się dość szybko.

W środku znajduje się wkładka z dwudziestoma kilkoma kolorowymi (przeważnie) zdjęciami. Po tekście też są porozrzucane fotografie (czasem rysunki lub schematy), ale wyłącznie czarno-białe i z jakiegoś powodu bez podpisów.

Na końcu książki zamieszczono dość długi słowniczek oraz indeks.

Nie zauważyłam wpadek językowych.

środa, 18 maja 2022

"Supernawigatorzy" — o zwierzętach

Tytuł:           Supernawigatorzy                        
Tytuł oryginału: Supernavigators                         
Autor:           David Barrie                            
Wydawnictwo:     Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Rok 1. wydania:  2019                                    

Podtytuł brzmi "Jak zwierzęta odnajdują drogę" i wszystko jasne. Książka opowiada o rozmaitych zwierzętach, które zaskakują swoją zdolnością do odnalezienia drogi do, niekiedy bardzo odległego, upatrzonego punktu. Może to być również miejsce, którego dany osobnik nigdy w życiu nie poznał.

Bo jakby się tak zastanowić... Jak właściwie gołębie to robią, że potrafią trafić do domu z miejsca, w którym dotychczas nigdy nie były, a drogę do niego przetrwały w nieprzezroczystym a szczelnym pojemniku lub wręcz nieprzytomne?

Książka została podzielona na dwadzieścia siedem rozdziałów, każdy poświęcony zagadnieniu lub gatunkowi. Te zagadnienia nieco się pokrywają, więc konstrukcja sprawia wrażenie bardziej luźnej niż formalnej. Na końcu rozdziałów zamieszczono dodatkowe akapity opowiadające o ciekawostkach, które nie zmieściły się w treści.

Zgromadzone przykłady zaskakują i dają do myślenia. Kto by przypuszczał, że motyle przemierzają całe kontynenty w ramach sezonowych migracji? Że mrówki w ich niewielkich móżdżkach w jakiś sposób zliczają kroki? Dowiedziałam się, że zwierzęta mogą wykorzystywać cały wachlarz technik, o które trudno je podejrzewać — mapy zapachowe, inklinację magnetyczną, polaryzację światła... W porównaniu z nimi współczesny człowiek pozbawiony GPS jest jak dziecko we mgle.

Książka napisana w przystępny sposób, czyta się łatwo i przyjemnie. Na końcu zamieszczono wybraną bibliografię (dwie strony), przypisy (te zawierają więcej odniesień do literatury, ale są mniej wygodne w użyciu) oraz indeks. Nie ma ilustracji. Może nie są niezbędne (w końcu nie trzeba rysować mrówki), ale dodatkowo uatrakcyjniłyby pracę.

Gdzieś mignęła mi literówka.

czwartek, 21 kwietnia 2022

"Tak samo inni" — o rasizmie

Tytuł:           Tak samo inni             
Tytuł oryginału: How to Argue with a Racist
Autor:           Adam Rutherford           
Wydawnictwo:     Prószyński i S-ka         
Rok 1. wydania:  2020                      

Podtytuł "Dlaczego rasizm jest bez sensu" nie tylko wyjaśnia, o czym jest książka. To także jej streszczenie i kilkadziesiąt procent treści — przez cały czas genetyk wyjaśnia, że jego nauka nijak nie przystaje do rasistowskich tez. Przynajmniej współcześnie, bo kiedyś bywało różnie.

Zastanawiam się, co sądzić o tłumaczeniu tytułu. Widać, że znaczenie całkiem inne niż w oryginale. Fajnie byłoby uznać, że to świetnie, bo u nas ten problem nie istnieje i nie ma z kim dyskutować. Ale nacjonaliści czy inni neonaziści mają się nieźle i zdarza im się głosić rasistowskie hasła, czyli polska rzeczywistość skrzeczy, zamiast wyglądać różowo.

Niby w pełni zgadzam się z przesłaniem, ale książka jakoś mnie nie porwała. Może zabrakło ożywczo nowych argumentów, a może te stare zostały podane w mało apetyczny sposób. Tak, jasne, że wszyscy wywodzimy się z Afryki i głupio uważać, że jest inaczej. Tak, ludzie, którzy tam zostali, są bardziej zróżnicowani genetycznie niż reszta świata, więc śmiesznie wrzucać ich wszystkich do worka z napisem "czarni", a potem wnikliwie segregować resztki. I tak dalej...

Chyba nie powinnam się spodziewać szokujących odkryć po książce o takim tytule, ale raczej bezbarwna zawartość trochę mnie rozczarowała. Aha, i nie przemawia do mnie kawałek o czarnoskórych biegaczach. Cały świat ciężko trenuje, więc fakt, że w sprintach i maratonach prawie zawsze wygrywają właśnie oni, przypisywałabym mimo wszystko genom. Ale nie znam się, więc pozostanie to moim prywatnym przekonaniem, dopóki nie napotkam lepszych argumentów.

Na końcu zamieszczono kilka stron bibliografii, notkę o Autorze oraz indeks.

Nie rzuciły mi się w oczy usterki językowe.

niedziela, 13 lutego 2022

"Księga zwierząt niemalże niemożliwych" — gawędziarsko

Tytuł:           Księga zwierząt niemalże niemożliwych
Tytuł oryginału: Book of Barely Imagined Beings       
Autor:           Caspar Henderson                     
Wydawnictwo:     Wydawnictwo Marginesy                
Rok 1. wydania:  2012                                 

Podtytuł: "Bestiariusz XXI wieku". Spodziewałam się czegoś trochę innego (stworzeń które ledwo żyją, bo na przykład ewolucja poszła dziwaczną drogą i przetrwanie jest dla nich równie trudne jak poród dla hieny), ale nie jestem rozczarowana. Autor wybiera mało znane zwierzęta (może trochę dziwniejsze niż przeciętne w grupie), a potem opisuje jakieś związane z nimi zjawisko (na przykład podróże kosmiczne przy niesporczaku), przy okazji z upodobaniem wdając się w liczne dygresje. Zgadza się z moimi przewidywaniami o tyle, że bardzo wiele z omawianych gatunków jest zagrożonych.

Książka składa się z 27 rozdziałów. Zastosowano przy tym interesujący zabieg — ich tytuły ułożone są alfabetycznie, każdy na inną literę. Od "Apoteozy aksolotla" do "Zmutowanego danio pręgowanego". Najtrudniejszym literom odpowiadają "Quo vadis, kecalkoatlu?", "Vademcum żebropława", "XXS dla sowy" oraz "Yeti na tropach kraba". Podejrzewam, że w oryginale większość zwierząt ma również w nazwie odpowiednią literę. Chociaż gorgonia chyba nie jest na i?

Nietuzinkowy układ strony — przypisy zostały wykonane w brązowoczerwonym kolorze i znajdują się na dość szerokich marginesach. A jeśli na danej stronie akurat ich nie ma, to często umieszcza się rysunki. Wygląda ładnie, ale chyba szkoda papieru na tyle pustego miejsca. Tym bardziej, że Henderson bardzo często wspomina o ochronie przyrody.

Czyta się przyjemnie (przynajmniej dopóki człowiek nie zacznie myśleć o dewastowaniu Ziemi), acz zaskakująco wolno z uwagi na drobny druk. Wydaje mi się, że czcionka jest mniejsza niż 10. Autor odwołuje się także do literatury (jeśli dobrze pamiętam, nasz Lem też się załapał), całość wypada dość erudycyjnie.

Początki rozdziałów są bogato ilustrowane — szkice omawianego stworzenia plus jakieś odwołania do powiązanego zjawiska. Oprócz tego w tekście pojawiają się fotografie. Niestety, czarno-białe. To rozczarowuje po przeczytaniu, jak autor starał się opisać kolorowe piękno przepaski Wenery czy innego mało znanego zwierzęcia.

Na końcu zamieszczono dwa dodatki oraz bibliografię (ponad dwadzieścia stron). Nie znalazło się miejsce na żaden indeks, a szkoda, bo przydałby się przy tylu dygresjach.

Z usterek zauważyłam literówki, tautologię oraz jedno zamieszanie matematyczne: "powierzchnia zmniejsza się proporcjonalnie do odległości". Raz, że nie wiem, co poeta chciał przez to powiedzieć. Dwa, że chyba do kwadratu odległości.

czwartek, 2 grudnia 2021

"Żądła rządzą" — o trzmielach

Tytuł:           Żądła rządzą       
Tytuł oryginału: A Sting in the Tale
Autor:           Dave Goulson       
Wydawnictwo:     Marginesy          
Rok 1. wydania:  2013               

Autor jest pasjonatem i to widać. Od dziecka interesował się zwierzętami, a po osiągnięciu dorosłości wcale mu nie przeszło. Pewnie dobrze. Trzmiele wydają się zajmować szczególne miejsce w jego sercu. Goulson potrafi zarażać entuzjazmem, nawet za pośrednictwem papieru.

Książka opowiada o różnych aspektach życia trzmieli. Zaczyna się od cyklu rocznego i temperatury (muszą się nieźle rozgrzać, zanim mogą wzbić się w powietrze), potem następuje szereg różnorodnych ciekawostek (spodobały mi się kukułcze zwyczaje niektórych gatunków), a na końcu mamy opisy walki o ochronę tych owadów i próby reintrodukcji.

Praca nie pomija przy tym życia Autora i to już uznałabym za wadę. Uważam, że rozdziały o kupowaniu kawałka ziemi we Francji (aby przekształcić ją w przyjazną trzmielom łąkę) oraz zakładaniu fundacji poświęconej ochronie trzmieli można spokojnie wyrzucić albo chociaż okroić.

Odrobinę przeszkadzała mi również angielskość książki. Jakby trzmiele mówiły określonym językiem. Najpierw opisy sprowadzenia tych owadów na Nową Zelandię, później — kiedy już w Anglii dany gatunek wyginął — próby sprowadzenia z powrotem młodych królowych. I to koniecznie nowozelandzkich, szwedzkie z jakiegoś powodu uznano za gorsze. W środku sporo na temat brytyjskiej fundacji chroniącej trzmiele... Mam wrażenie, że te rzeczy są mało interesujące dla polskiego czytelnika.

Z wpadek merytorycznych: na stronie 87 Autor twierdzi, że 1600 kilometrów to "więcej niż czterokrotna odległość do Księżyca". No cóż, zdarzało mi się być o wiele dalej od domu, ale jakimś cudem przegapiłam ten brak atmosfery i mniejszą grawitację. Ktoś tu się rąbnął o trzy rzędy wielkości.

Książkę ilustrują czarno-białe fotografie trzmieli. Szkoda, że nie są kolorowe, bo nie sposób dostrzec różnic między poszczególnymi gatunkami. Czasem nawet trudno orzec, gdzie kończy się kwiat, a zaczyna owad. Na końcu zamieszczono listę trzmielich gatunków (z nazwami po łacinie, angielsku i polsku).

Nie zauważyłam usterek językowych.

piątek, 19 listopada 2021

"Liczenie baranów" — o spaniu

Tytuł:           Liczenie baranów
Tytuł oryginału: Counting Sheep  
Autor:           Paul Martin     
Wydawnictwo:     MUZA S.A.       
Rok 1. wydania:  2002            

Podtytuł "O naturze i przyjemnościach snu" nie pozostawia wątpliwości, o czym jest ta książka. Autor omawia wiele aspektów snu — skutki jego niedoboru (zdrowotne i społeczne), rodzaje, cykle, czynniki sprzyjające i niesprzyjające, śnienie, problemy związane ze spaniem (między innymi lunatykowanie i chrapanie) oraz przyjemności wynikające z przebywania w łóżku (nie wszystkie, seks raczej pomija)... Znalazło się nawet trochę miejsca na omówienie historii łóżek (zwłaszcza w Anglii).

Martin kategorycznie opowiada się za snem i potrafi przytoczyć sporo argumentów na poparcie tej tezy. Jakby się nad tym zastanowić... Trudno orzec, czy większe zagrożenie stanowi kierowca pijany, czy przysypiający nad kierownicą. Pierwszych na ogół zwalczamy wszelkimi możliwymi metodami i potępiamy społecznie, drugich chwalimy i podziwiamy. Kto nie ma w pracy kolegów, którzy zjawiają się w zakładzie o siódmej lub jeszcze bardziej pogańskiej godzinie albo każdego dnia spędzają tam za dużo czasu? Czy ktokolwiek ich krytykuje? Dziwne, straszne i śmieszne.

Czyta się z zainteresowaniem. Niektóre rzeczy wydają się oczywiste, ale jakoś człowiek nigdy o nich nie myśli. Skoro jedną trzecią czy czwartą życia spędzamy w nieświadomości, wydajemy się ją wypychać z pamięci i w ogóle nie szanować.

Lekturę uprzyjemniają liczne odwołania do literatury, szczególnie do Szekspira (ale nie tylko).

"Ta książka zmieniła moje życie" to wielkie i górnolotne słowa, więc raczej ich nie użyję. Ale pod jej wpływem zaczęłam inaczej patrzeć na sen i przestałam go organizmowi żałować. Potrzebuje i nie ma co udawać, że jest inaczej, więc niech sobie śpi, ile musi.

Na końcu książki znajdują się źródła bibliograficzne (około siedemdziesięciu stron, w podziale na rozdziały) oraz indeks.

Nie zauważyłam wpadek językowych.

poniedziałek, 11 października 2021

"Bonobo i ateista" — małpy i moralność

Tytuł:           Bonobo i ateista          
Tytuł oryginału: The Bonobo and the Atheist
Autor:           Frans de Waal             
Wydawnictwo:     Copernicus Center         
Rok 1. wydania:  2013                      

Książka dotyczy nietypowego połączenia — naczelnych (głównie szympansach i bonobo) oraz moralności i religii. Wydaje mi się, że to nieco sztuczne zestawienie. OK, wiele zwierząt wykazuje zachowania, które w naszych oczach świadczą o moralności — poczucie sprawiedliwości, wstyd, jeśli zrobiło się coś bardzo niewłaściwego, dbałość o dobro grupy itp. Ale przejście do religii wydaje mi się zbyt dużym przeskokiem. No, słonie traktują swoich zmarłych z czymś na kształt szacunku. Niektóre małpy wydają się wierzyć w przesądy, rytualnie zaklinają pogodę, aby przestało padać... Ale według mnie to w żaden sposób nie świadczy ani o religii zwierząt, ani ludzi.

Autor jest prymatologiem, kontakty z małpami podtrzymuje codziennie, są to więzi mocne, jak z ludzkimi znajomymi i to widać. Bonobo i szympansy pojawiające się w książce często mają własne osobowości — ten samiec porywczy, tamta młoda samica lubi robić innym głupie dowcipy... Widać, że człowiek wie, o czym pisze.

De Waal często odwołuje się do sztuki. Z zamiłowaniem powraca zwłaszcza do Boscha i jego "Ogrodu rozkoszy ziemskich". Zastanawia się, co artysta chciał powiedzieć, objaśnia, jak te sprawy wyglądają u naczelnych, wskazuje liczne analogie...

Można poznać wiele ciekawostek, więc czyta się przyjemnie. Acz upieram się, że wnioski na temat ludzkiej religii są nieuprawnione. Zalatują sofizmatem.

Tekst ilustrowany jest rysunkami i fotografiami fragmentów "Ogrodu rozkoszy ziemskich". Na końcu znajdują się zdjęcia bonobo w różnych sytuacjach związanych z tematyką książki. Zamieszczono również bibliografię, kilka słów o Autorze, posłowie i indeks.

Trafiają się literówki, ale nie ma ich wiele.

piątek, 3 września 2021

"Misterium życia zwierząt" — ciekawostki

Tytuł:           Misterium życia zwierząt
Tytuł oryginału: Das Mysterium der Tiere 
Autor:           Karsten Brensing        
Wydawnictwo:     Amber                   
Rok 1. wydania:  2017                    

Zbiór ciekawostek. Ciekawostki zostały pogrupowane w siedmiu częściach składających się z trzydziestu trzech rozdziałów. Lektura jest lekka, a sprawia wrażenie jeszcze lżejszej, bo Autor sprytnie zaczął od tematów związanych z seksem. OK, może i to jest dobre rozwiązanie, które przykuwa uwagę czytelnika. Przyznaję, że obyczaje małp szeleszczących liśćmi w pobliżu genitaliów mogą zainteresować.

Książka sprawia wrażenie nieco chaotycznej. Wydaje mi się, że jedna ciekawostka została opisana dwukrotnie, czasami Brensing uprzedza fakty i zapowiada, że dany temat będzie omawiany w takim to a takim rozdziale, czasami wdaje się w niepotrzebne moim zdaniem dygresje. Na przykład o swoich bliźniakach. To nie o nich chciałam poczytać, ale jak już zaczął coś mówić o testach na maluchach i kolorach, to mógłby wyjaśnić, o co w testach chodziło i jakim rezultatem się zakończyły.

Nie rozumiem również, czemu miało służyć "wkręcanie" czytelnika. Świat zwierząt jest wystarczająco wspaniały i niewiarygodny, nawet bez bujania.

Zasadniczo autor przytacza kolejne argumenty na rzecz tezy, że nie ma aż tak wielkiej przepaści między Homo sapiens a pozostałymi gatunkami. One także mogą mieć poczucie humoru, chęć na zabawę, życie społeczne, kulturę...

W książce zamieszczono przypisy zawierające odwołania do źródeł. Nie ma bibliografii ani indeksu.

Nie zauważyłam usterek językowych.

poniedziałek, 12 lipca 2021

"Jak wirusy i bakterie rządzą naszym życiem" — mikrobiologia

Tytuł:      Jak wirusy i bakterie rządzą naszym życiem
Tyt. oryg.: Zu Risiken und Nebenwirkungen fragen Sie  
            ihre Türklinke                            
Autor:      Susanne Thiele                            
Wydawn.:    Prószyński i S-ka                         
Rok 1. wyd: 2019                                      

Polski tytuł odbiega i od oryginału (parodia reklamowo-ulotkowej frazy — o ryzyka i skutki uboczne spytaj swojej klamki), i od treści książki. Książka opowiada, że mikroby są wszechobecne w naszym życiu, ale akurat o rządzeniu nie wspomina. Chociaż mogłaby, bo mikrobiom chyba potrafi wpływać na nasze decyzje.

Nie jestem pewna, jak miało brzmieć główne przesłanie. Z jednej strony Autorka ciągle powtarza, że kontakt z wieloma różnymi bakteriami jest dla nas korzystny (tylko znikoma część drobnoustrojów wywołuje choroby, a dobrze, żeby układ immunologiczny na czymś potrenował, zamiast wszczynać alergiczny alarm z powodu niewinnych czynników). Z drugiej — co chwila podaje jakieś zalecenie, które wydaje mi się przesadne (prać ręcznik po trzech użyciach?). Całość wypada raczej schizofrenicznie.

Książka dzieli się na osiem rozdziałów, prawie każdy poświęcony jakiemuś pomieszczeniu w domu i znajdujących się w nim przedmiotach najgęściej zasiedlonych przez mikroby — gąbki w kuchni, pilot do telewizora w salonie, materac w sypialni... Nie brakuje takich miejsc, w żadnym pokoju.

Język bardzo lekki, wręcz zbyt lekki. Wolałabym więcej wiedzy, a mniej powtarzania w kółko tego samego. Niekiedy odnosiłam wrażenie, że dziełko adresowane jest do gimnazjalistów. To odczucie potęgują rysunki — różnokształtne bakterie z oczami, często z rączkami w akurat opisywanym miejscu.

Zabrakło mi dostosowania książki do polskiego czytelnika. Większość danych i statystyk odnosi się do Niemców, niekiedy do innych zachodnich Europejczyków lub Amerykanów. Słowian, w tym również Polaków, nie ma. A nie wierzę, że tak trudne jest dotarcie do chociażby danych na temat liczby psów i kotów. Wystarczyłoby podać je w przypisie i już czytałoby się przyjemniej.

Książka niby zawiera bibliografię, ale tak naprawdę to przypisy końcowe ze źródłami badań. Są polecane lektury, całe siedem sztuk, w tym większość obcojęzycznych. Nie ma indeksu, zresztą za mało tu konkretnej wiedzy, żeby dało się go zbudować. Chyba że z nazwami bakterii. A Curvibacter delicatus to taka piękna nazwa, aż żal musieć ją wyłuskiwać z treści.

Nie zauważyłam wpadek językowych.

wtorek, 29 czerwca 2021

"Opowieść przodka" — o ewolucji

Tytuł:           Opowieść przodka         
Tytuł oryginału: The Ancestor's Tale      
Autor:           Richard Dawkins, Yan Wong
Wydawnictwo:     Wydawnictwo W.A.B.       
Rok 1. wydania:  2004                     

Podtytuł — "Pielgrzymka do początków życia" nieźle oddaje treść. Grube tomiszcze, ale ciekawie napisane. Przede wszystkim niejako na odwrót, pod prąd chronologii. Zaczynamy od współczesności i wędrujemy wstecz, spotykając coraz starsze grupy, od których niegdyś odgałęzili się nasi przodkowie: kromanionczyka, innych hominidów, szympansy, goryle... Coraz dalej w głąb czasu, geologii i życia.

Słowo "Pielgrzymka" nie pada w podtytule przypadkowo. W książce pełno jest nawiązań do "Opowieści kanterberyjskich". Tam pielgrzymi wędrują do świątyni i każdy opowiada jakąś historię. Tu przesuwamy się do początków życia, a wielu przedstawicieli napotkanych grup przedstawia swoje historyjki — omówienie jakiegoś zagadnienia związanego z ewolucją (niekiedy bardzo luźno — na przykład sekwoja "opowiada" o dendrochronologii i innych metodach datowania).

Wszystkich spotkań-rozdziałów jest 40. Typowe zaczyna się od fraktalnego wykresu, na którym widać, jak odległe pokrewieństwo łączy nas z napotkanymi kuzynami. Zazwyczaj następuje opowieść któregoś z dołączających do pielgrzymki gatunków. Niekiedy kilka opowieści różnych istot. Zdarza się, że z dłuższej opowieści wydzielony zostaje prolog.i/lub epilog.

Wiele można się z książki dowiedzieć. Nie tylko i niekoniecznie z opowieści (czasami całkiem nieźle znałam omawiane zagadnienia), również z tła — o egzotycznych gatunkach zwierząt i ich niespotykanych właściwościach. Albo o nazewnictwie. Nigdy nie podejrzewałam, że chyba każda wyobrażalna grupa zwierząt ma swoją nazwę — pierwouste, zauropsydy, acoelomorpha...

Dawkins od dawna cieszy się sławą niezłego popularyzatora. Porusza różne problemy, ale zawsze robi to przystępnie, ciekawie, z pasją. Czasami widać, że ten stary ateista wierzy w życie, że ewolucja budzi w Autorze uczucia zbliżone do religijnych.

Dlaczego wspominam tylko tego autora, chociaż jest ich dwóch? Bo w książce czuć tylko jednego. Raz, że nie znam prac Wonga. Dwa, że w tekście pełno nawiązań w stylu: o tym problemie pisałem w "Samolubnym genie", a tamtemu poświęciłem rozdział w "Rozszerzonym fenotypie". Współautor jakby przepadł.

Książka oprócz wstępów, podziękowań, podsumowań, źródeł ilustracji itp. zawiera również polecane lektury, bibliografię (ponad dwadzieścia stron) oraz indeks. Zdobią ją dwa rodzaje ilustracji — piękne, kolorowe (głownie zdjęcia) na czterech wkładkach i od czasu do czasu czarno-białe rysunki czy wykresy.

Nie zauważyłam wpadek językowych. Ale tak naprawdę, to nie wyłapałabym literówek w łacińskich nazwach, nawet gdyby mnie kopnęły.

niedziela, 18 kwietnia 2021

"Życie" — o ewolucji

Tytuł:           Życie                 
Tytuł oryginału: Vida, la gran historia
Autor:           Juan Arsuaga          
Wydawnictwo:     Wydawnictwo Znak      
Rok 1. wydania:  2019                  

Tytuł i podtytuł ("Fascynująca podróż przez 4 miliardy lat") obiecują więcej, niż książka dostarcza. Spodziewałam się z grubsza chronologicznej opowieści o powstawaniu kolejnych królestw, typów, gromad itd. Dostałam kilkanaście rozdziałów poświęconych tym zagadnieniom z ewolucji, które wydają się interesować Autora.

Rozumiem, że trudno powiedzieć cokolwiek o ewolucji jednokomórkowców — były, minęły, jakiekolwiek ślady ich życia należą do rzadkości. Ale brakowało mi roślin. O zwierzętach człowiek uczył się na biologii — omawialiśmy robaki, pierścienice, kręgowce... Rośliny zawsze traktowane były po łebkach i ta książka nie jest wyjątkiem. A one też jakoś wylazły z morza na ląd, wykształciły tkanki, mają swoją fizjologię i cudownie skomplikowaną chemię.

O dinozaurach też mogłoby być więcej. A tymczasem Arsuaga omawia takie problemy jak nieuchronność powstawania różnych typów zwierząt (no, ta konwergencja to jest jakiś argument), postęp w ewolucji, różne koncepcje i podziały wśród ewolucjonistów... Słowem — to książka o ewolucji, a wcale nie o życiu. Do tego, po długim przekonywaniu, że Homo sapiens jest zwierzęciem jak wiele innych, Autor pół książki poświęca naszemu gatunkowi. Owszem, to jest ciekawe, ale nie trwało 4 miliardy lat, jak obiecuje okładka.

Mam wrażenie, że Arsuaga traktuje czytelników niezupełnie z góry, ale zakłada, że nie są zbyt mądrzy. Sugeruje, że należy czytać jeden rozdział dziennie (bez przesady, jeden prawie udało mi się przeczytać w tramwaju, podczas powrotu z pracy), często ostrzega, że omawiany termin jest trudny... Nie czułam się z tym dobrze.

Książka ilustrowana jest schematycznymi rysunkami. Nawet sympatycznie wyglądają, chociaż są czarno-białe. Ale w sumie — po co kolory do omawiania teorii?

Zabrakło mi indeksu i bibliografii. Jakaś tam literatura jest w przypisach końcowych, ale to nigdy nie była wygodna w użyciu forma.

Trafiają się literówki, w jednym miejscu z 65 milionów lat zrobiło się 605...

sobota, 27 lutego 2021

"Zażyła więź" — mało naukowo

Tytuł:           Zażyła więź      
Tytuł oryginału: The Intimate Bond
Autor:           Brian Fagan      
Wydawnictwo:     Sonia Draga      
Rok 1. wydania:  2015             

Książka o udamawianiu zwierząt, co zdradza podtytuł: "Jak zwierzęta kształtowały historię ludzkości". Tematyka ciekawa, ale zabrakło mi konkretniejszego podejścia do nauki. Praca wyszła bardzo popularno-, a trochę mało naukowa. Taka luźna gawęda niespecjalnie obfitująca w fakty. Nie przeczę — one tam są, ale raczej w charakterze rzadkich ciekawostek niż podstawowego budulca. Jak rodzynki w cieście.

Autor jest archeologiem i antropologiem. Wykorzystał wiedzę z tych dziedzin, lecz odnoszę wrażenie, że bardzo nie chciał przytłoczyć nią odbiorcy. W tekście na przykład pojawiają się scenki, jak mogło wyglądać spotkanie z tym czy tamtym zwierzęciem, ale nie ma faktów — badań, wykopalisk i artefaktów, na podstawie których dochodzimy do wniosków... Mało dat, więcej miękkich socjologicznych opowiastek. W rezultacie czytało się jak bajeczka dla grzecznych dzieci.

Stosunkowo duża część książki poświęcona jest czasom prehistorycznym. No cóż, ludzkość dawno temu zaczęła flirt z najważniejszymi dla polowania, rolnictwa, handlu i wojny gatunkami. Najdłużej ciągnie się historia koni — armie wykorzystywały je aż do połowy dwudziestego wieku. W stosunkach z innymi zwierzętami pewnie nie było podobnie rewolucyjnych zmian.

Fagan koncentruje się na ssakach; omawia psy, kozy, owce, bydło, osły, świnie, konie, wielbłądy, wspomina o kotach. Nie ma tu drobiu (przecież też jest istotny gospodarczo i jako źródło kalorii) ani owadów (a kto nie lubi miodu?). Wydaje mi się, że gołębie, używane jako środek komunikacji, też wpłynęły na historię ludzkości. Może nawet bardziej niż koty. A guano?

Nie ma indeksu ani bibliografii — w książce zamieszczono tylko przypisy końcowe. Niby zawierają sporo tytułów, ale wyłuskiwanie ich ze zwartego tekstu to już nie to samo...

Pojawiają się usterki. Pół biedy z literówkami — występują nielicznie. Ale przeszkadzało mi używanie formy "woła" zamiast "wołu".

sobota, 9 stycznia 2021

"Dinozaury odkryte na nowo" — zmiany w paleontologii

Tytuł:           Dinozaury odkryte na nowo
Tytuł oryginału: Dinosaurs Rediscovered   
Autor:           Michael Benton           
Wydawnictwo:     Prószyński i S-ka        
Rok 1. wydania:  2019                     

Podtytuł "Jak rewolucja naukowa rewiduje historię" całkiem trafnie oddaje treść książki. Autor opowiada, jak zmieniało się podejście do różnych problemów. Od czasu pojawienia się najstarszych dinozaurów w pierwszym  rozdziale (trias, ale który kawałek?) do przyczyn ich zagłady w dziewiątym. Obecnie trudno w to uwierzyć, ale teoria asteroidy jest stosunkowo młoda i jeszcze nie tak dawno wyśmiewano badaczy, którzy twierdzili, że powód wymierania był nagły.

Benton pokazuje, jak nowe metodologie umożliwiały świeże podejście do starych problemów. Mikroskopy elektronowe, tomografia komputerowa, coraz lepsze komputery zdolne do mielenia ogromnej liczby danych, zastosowanie sztuczek wykorzystywanych przez architektów do obliczenia naprężeń w czaszkach... Wszystko to pozwala na odgadnięcie, jak dawno wymarłe stworzenia chodziły, wyglądały, polowały, co jadły...

Widać również, że Autor kocha swój zawód. Cieszy się, że paleontologia w coraz większym stopniu staje się nauką (w sensie Popperowskiej falsyfikacji hipotez). To już nie jałowe spekulacje sprzed kilkudziesięciu lat. Obecnie zazwyczaj naukowcy potrafią (i muszą) poprzeć tezy dowodami. Na przykład, że dany dinozaur był rudy, bo tak mówi kształt melanosomów oglądanych pod mikroskopem elektronowym.

Paleontologia to niewątpliwie ciekawa dziedzina nauki. Benton, uprawiając ją, zwiedził kawał świata — Ural, Chiny, USA... Ale ciężka fizycznie — to są kamienie, ważą tony i zazwyczaj znajdują się w miejscach, gdzie nie da się podjechać ciężarówką...

Miły akcent stanowi wspomnienie o odkryciach dokonanych na terenie Polski — dinozaurokształtnych gadach, silezaurach.

Książka zawiera sporo ilustracji (w większości czarno-białych, lecz jest również kilkanaście kolorowych fotografii), ale są one koszmarnie opisane. Z wykresów często trudno cokolwiek wywnioskować (no, czego można się dowiedzieć z morfoprzestrzeni, jeśli osie podpisano "Główna współrzędna 1" i "Główna współrzędna 2"?). Czasami tekst odsyła do kolorowych plansz np. XV. Tylko że one nie są ponumerowane...

Na końcu zamieszczono dodatek z hipotezami co do przyczyn wymierania (niektóre naprawdę bardzo dziwaczne. Choroba psychiczna, serio?), polecaną literaturę (plus książki na temat dinozaurów) oraz indeks.

Nie zauważyłam wpadek językowych.